Со Виолета Велеска-Чадевска од Битола разговараме за тоа кога е време за консултација со дефектолог, како влијаат екраните врз развојот на детето и како да создадете стимулативна средина дома. Прочитајте ги нејзините клучни препораки за секој родител.

Кои се првите аларми во развојот на детето кои родителите не смеат да ги игнорираат?

– Како специјален едукатор и рехабилитатор (дефектолог), сметам дека родителите имаат клучна улога во раното препознавање на развојните отстапувања кај детето. Првите аларми, односно црвените знаменца, често се суптилни, но многу значајни сигнали дека развојот не се одвива во очекуваната насока. Токму родителите се тие што први ги забележуваат овие промени во секојдневното однесување на детето. Затоа е особено важно тие да бидат информирани и да реагираат навреме бидејќи раната интервенција има клучно значење за понатамошниот развој.

Најчести аларми или знаци на кои треба да внимаваат родителите се: отсуство на контакт со очи, нереагирање на сопственото име по 9–12. месец, недостиг на внимание, отсуство на социјална насмевка и интерес за интеракција, отсуство на гугање до 6–9. месец, немање први зборови до 12–15. месец, ограничен или нефункционален говор по 2 години, ехолалија или неразбирање на едноставни инструкции, лоша координација или хипо/хипертонус, слаб развој на фина и груба моторика, присуство на стереотипи (мавтање, вртење), изразена ригидност и отпор кон промени, преголема или намалена осетливост на дразби. Во подоцнежниот период аларми се и тешкотии во читање, пишување, учење и намалена концентрација.

Особено би нагласила дека регресијата во развојот, односно губењето на веќе стекнати вештини е сериозен сигнал кој бара итна стручна процена. Затоа, мојата препорака е родителите да не чекаат детето да го надрасне проблемот, туку навреме да побараат стручно мислење бидејќи раната интервенција е клучна за понатамошниот развој на детето. 

Како прекумерното изложување на екрани влијае врз вниманието и концентрацијата при учењето?

– Прекумерното изложување на екрани значително ги нарушува вниманието и концентрацијата при учењето. Постојаната изложеност на брзи и динамични дигитални содржини го навикнува мозокот на краткотрајни стимули, поради што се намалува способноста за одржување на фокусот. Како стручно лице, воопшто не би препорачала користење на екрани пред третата година од животот бидејќи тоа може да има сериозни последици врз социјалната интеракција, фокусот, како и врз говорно-јазичниот развој на детето. Дополнително, се создава ризик од рана зависност од дигитални содржини, што претставува сè поголем и сериозен проблем на денешницата.

Од друга страна, мора да се нагласи дека екраните денес се дел од современиот начин на живот и не можеме целосно да ги отстраниме. Затоа, клучно е нивното користење да биде контролирано, со јасни граници и под надзор на родителите. Кога се користат соодветно и со квалитетна содржина, тие не мора нужно да имаат негативно влијание. Значи, не е проблем самото постоење на екраните, туку начинот и мерката на нивна употреба. Со правилен пристап можеме да ги намалиме ризиците и да обезбедиме нивно корисно и безбедно користење во развојот на децата.

Како родителите да создадат стимулативна средина дома без да го преоптоварат детето?

– Создавањето стимулативна средина во домашни услови бара внимателен баланс помеѓу поттикнување и избегнување преоптоварување. Од моја перспектива, важно е родителите да обезбедат структурирана, но флексибилна рутина која му дава на детето чувство на сигурност, а истовремено дозволува приспособување според неговите индивидуални потреби и интереси. Активностите треба да бидат соодветни на возраста и временски ограничени, со вклучени паузи за одмор и слободна игра.

Стимулативната средина не значи многу играчки, туку правилен избор на квалитетни и разновидни материјали кои ќе го поттикнат сензорниот, когнитивниот и моторниот развој. Просторот треба да биде организиран и прегледен за детето полесно да се снаоѓа и самостојно да избира активности. Тука родителот има значајна улога како поддршка и модел во учењето, преку интеракција, поставување прашања и охрабрување на детето да размислува и да истражува. Истовремено, важно е да се остави време за неструктурирана игра и одмор, како и да се вклучи детето во секојдневни активности кои природно го поттикнуваат развојот. Најважно е да се почитува индивидуалното темпо на детето и да се создаде средина која е поддржувачка, пријатна и мотивирачка, без притисок и преголеми барања од детето. 

Како да му помогнеме на дете со пречки во развојот полесно да се вклопи во врсничката група?

– Интеграцијата на децата со пречки во развојот во врсничките групи е процес кој бара систематски и индивидуален пристап. Најважното во овој процес е да се препознае дека секое дете има уникатен начин на учење и интеракција, што значи дека поддршката мора да биде флексибилна и приспособена на конкретните потреби на детето. Клучно во овој процес е детето да се научи на социјални вештини преку игри, моделирање на однесување и постепено учество во групни активности. Мали, безбедни и предвидливи средини им овозможуваат на децата да стекнат самодоверба и да се чувствуваат прифатено. Поддршката треба да се темели на интересите на детето, што го поттикнува учеството и олеснува создавање пријателства.

Исто така, редовната координација со воспитувачи, наставници и стручни лица (логопед, дефектолог, психолог) е од значителна важност за да се овозможи успешна адаптација. Интеграцијата не е само физичко присуство во групата, туку градење способности, самодоверба и социјална свест. Со трпение, поддршка и инклузивен пристап, детето може да се вклопи и да воспостави значајни и трајни врски со своите врсници.

Кој е вашиот совет за родителите што се соочуваат со дијагноза или тешкотии кај своето дете?

– Секој родител кој се соочува со дијагноза или развојни тешкотии кај своето дете влегува во свет кој е исполнет со неизвесност, страв и многу емоции. Во тие моменти нормално е да бидете збунети, вознемирени, дури и да чувствувате вина, но токму овие чувства се дел од процесот на прифаќање и разбирање. Мојот совет како дефектолог е да започнете од прифаќањето на сопствените емоции, тоа е првиот чекор кон создавање стабилна и поддржувачка средина за вашето дете. Следниот чекор е информирањето. Кога ќе разберете повеќе за состојбата на вашето дете, вие добивате моќ да донесувате свесни одлуки и да ја насочите вашата енергија кон практични решенија. Работата во тим со професионалци (дефектолози, логопеди, психолози, наставници) не само што му овозможува на детето да напредува, туку и вас ве ослободува од чувството дека треба сами да ги носите сите одлуки. Исто така, трпението и љубовта се клучни. Развојот не секогаш е линеарен и секој мал напредок, колку и да е минимален, е успех на кој треба да се радувате.

Децата најдобро учат кога се чувствуваат безбедни и сакани, а вашата конзистентна поддршка ја гради нивната самодоверба. Не смее да се занемари благосостојбата на родителот. Грижата за себе не е себичност, напротив, таа ви дава сила и трпение да му помогнете на детето на најдобар можен начин. На крајот, мојот совет е едноставен, но длабок: бидете трпеливи, информирани, присутни и љубезни прво кон себе, а потоа кон вашето дете. Вашата љубов и посветеност се најмоќните алатки за неговиот развој. Дури и кога патот е тежок, секој напредок ја потврдува вашата упорност и ја гради иднината на вашето дете.