Кога детето фрла играчки, одбива да ја облече јакната или одбива да раскрене, многу родители инстинктивно посегнуваат по казна. Не затоа што сакаат да бидат строги, туку затоа што сакаат детето да учи. За да биде поинаку следниот пат. Проблемот е што казните ретко го учат детето на она што мислиме дека го учат.

Казната може да го запре однесувањето во моментот, но ретко му помага на детето да разбере зошто нешто е важно или што може да направи поинаку следниот пат. Честопати учи нешто сосема друго: како да се избегне казна, како да се скрие однесувањето или како да се чувствува лошо во врска со себе.

Природните и логичките последици не се попустливост

Кога се зборува за воспитување без казна, често постои страв дека ова значи родителство без ограничувања. Дека детето прави што сака, а родителот само набљудува. Природните и логичките последици не се тоа. Тие подразбираат јасни граници, но без закани, засрамување или емоционална уцена. Разликата е во тоа што детето не трпи казна што ја смислил возрасниот, туку доживува последица што има смисла во однос на неговото однесување.

Ако детето истури вода, водата е истурена и треба да се избрише. Ако фрли играчка, таа привремено се отстранува бидејќи не се користи безбедно. Ако удри друго дете, играта се запира. Ова не се казни. Тие се искуства од кои се учи.

Природните последици се јавуваат без наша интервенција. Тие се дел од реалноста и не бараат родителско „воведување“. Ако детето одбие да облече јакна, ќе му биде студено. Ако не сака да пие вода, ќе биде жедно. Во овие ситуации, родителот не го спасува детето од искуството, туку обезбедува сигурна рамка додека детето учи од она што се случува природно. Логичките последици, од друга страна, ги воведува возрасен, но тие не се казни. Тие се поврзани со однесувањето и имаат јасно значење. Ако детето не средува по играњето, следната активност се одложува додека просторот не биде расчистен. Ако има тешкотии со миењето на забите, нема доволно време да прочита приказна за спиење. Детето потоа не ја „плаќа цената“, туку ја учи врската помеѓу однесувањето и неговиот ефект. Во двата случаи, целта не е детето да се чувствува лошо, туку да се разбере последицата од неговиот избор.

Разликата од казната е токму во тоа што последицата има значење, а не порака на срам или закана.

Зошто последиците се подобри од казните?

Децата учат преку асоцијација. Кога последицата има јасна врска со однесувањето, детето може да ги разбере причината и последицата. Не затоа што му се објаснети десет пати, туку затоа што се доживеани. Казните често ја прекинуваат таа врска. Тие се произволни и емоционално наелектризирани. Детето знае дека „направило нешто погрешно“, но не знае како да го направи поинаку следниот пат.

Со логичките последици, пораката не е: „Направи нешто погрешно“, туку: „Твоето однесување има последица и јас сум тука да те водам низ тоа“.

Најчеста грешка: последици во лутина

Природните и логичките последици функционираат само ако се искажат мирно. Во моментот кога се искажани со лутина, закана или иронија, тие престануваат да бидат алатка за учење и стануваат казна со друго име. Детето потоа не учи одговорност, туку се бори со емоциите на возрасниот. Ова не значи дека родителот мора да биде совршено смирен. Но, тоа значи дека е важно да застанеме, да земеме здив и да реагираме кога можеме да зборуваме со нормален тон.

А што ако детето „не се грижи“ за последицата?

Ова е едно од најчестите прашања што ги поставуваат родителите. И важно е да се напомене: децата честопати не се грижат веднаш. Учењето не е моментално. Природните и логичките последици не се трик за „еднократна употреба“. Тие се дел од процес во кој децата постепено ги поврзуваат однесувањето и исходот. Понекогаш е потребно повеќе повторување, особено со помладите деца. Ако родителите останат доследни и смирени, пораката на крајот ќе се вкорени.

Средината што навистина им помага на децата

Природните и логичките последици лежат помеѓу двете крајности на попустливост и казна. Тие нудат структура без ригидност и топлина без хаос. Во оваа рамка, децата не се ниту семоќни ниту понижени. Тие имаат слобода на избор, но и одговорност за последиците од тој избор. И тука се вештините што сакаме да ги видиме како се развиваат на долг рок: саморегулација, одговорност и внатрешна мотивација.

Родителство насочено кон иднината

Начинот на кој реагираме на однесувањето на децата денес го обликува начинот на кој тие ќе реагираат на фрустрациите, грешките и границите во светот надвор од семејството во иднина. Природните и логичките последици не се „меко“ воспитување. Тие се промислен, доследен и долгорочен пристап, кој ги учи децата како да функционираат во реалниот свет, не преку страв, туку преку разбирање.

Автор: Тина Крзнариќ Јаковиќ, психолог

Извор